Słowniczek psich sygnałów

Miękkie oczy: powieki lekko przymknięte, spojrzenie wędruje. Twarde: szeroko otwarte, nieruchome, utkwione w jednym punkcie. „Wielorybie oko” (po angielsku whale eye, czasem tłumaczone jako księżycowe) to widoczne białko, gdy pies odwraca głowę, ale nie wzrok, zwykle wtedy, gdy nie może odejść: przytulany, zapędzony w kąt, nad zasobem.

Mruganie i odwracanie wzroku to sygnały deeskalacyjne. Wpatrywanie się bez mrugania to ostrzeżenie.

W książce:Sygnały stresuCzy jest się czego bać?

Czytaj je względem tego, jak pies nosi je na luzie, bo u charta i u owczarka „uszy do przodu” wyglądają zupełnie inaczej. Do przodu: uwaga, zainteresowanie. Przyłożone do tyłu i płasko: strach, uległość, prośba o dystans. Cofnięte, ale miękkie: powitanie. Napięte, sztywne, niezależnie od kierunku: rośnie pobudzenie.

W książce:Zachowania submisywne i natarczyweCzy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?

Luźny, lekko otwarty pysk z miękkimi kącikami to pies zrelaksowany albo bawiący się. Zamknięty, napięty, z kącikami cofniętymi do tyłu: stres. Kąciki wysunięte do przodu z odsłoniętymi kłami: ostrzeżenie. Uniesiona górna warga z odsłoniętymi siekaczami, przy niskiej sylwetce i mrużonych oczach, to „uśmiech” submisywny, nie groźba.

W książce:Zachowania submisywne i natarczyweCzy jest się czego bać?

Machanie ogonem nie znaczy „cieszę się”. Znaczy „jestem pobudzony”. Liczy się wysokość i sztywność: wysoko i sztywno, machanie krótkie i szybkie, to demonstracja albo napięcie. Nisko, szeroko, z całym zadem: przyjazne powitanie. Pod brzuchem: strach. Poziomo, luźno: neutralnie.

Psy o ogonie noszonym wysoko z natury (spitze, niektóre teriery) trzeba czytać względem ich normy.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?Samokontrola poza treningiem

Ciężar ciała przeniesiony do przodu, na przednie łapy, szyja wyciągnięta: pies chce być bliżej, z zainteresowania albo z groźbą. Ciężar do tyłu, na zad: chce być dalej. Sylwetka obniżona, plecy zaokrąglone: uległość albo strach. Wysoka, „na palcach”: demonstracja.

To jeden z najszybszych sposobów, żeby ocenić spotkanie dwóch psów: dokąd pochylają się ich ciała.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?Jakie strategie może mieć pies?

Sierść staje na karku, wzdłuż grzbietu albo u nasady ogona. Nie znaczy agresji; znaczy nagły skok pobudzenia, jak gęsia skórka u człowieka. Pojawia się przy strachu, ekscytacji, zaskoczeniu i w zabawie. Wzór ma znaczenie: pasek na karku i nad ogonem to zwykle silniejsze pobudzenie niż cały grzbiet.

W książce:Sygnały stresu

Przednia łapa zatrzymana w powietrzu na sekundę lub dłużej. Wahanie, niepewność, „jeszcze nie wiem, co zrobić”. U psów myśliwskich także element wystawiania, więc znów: kontekst.

W książce:Sygnały stresu

Dyszenie bez wysiłku i bez upału, z napiętymi kącikami i „łyżeczkowatym” językiem, to stres. Podobnie nagłe ślinienie, wilgotne ślady łap na podłodze, łupież pojawiający się w minutę. To sygnały z ciała, nie komunikaty; pies ich nie kontroluje, dlatego są tak wiarygodne.

W książce:Nie każdy stres jest złyZa dużo, za długo, bez wyjścia

Przód nisko, zad wysoko, ogon luźny. Zaproszenie do zabawy i jednocześnie nawias: otwiera zabawę i wraca po niejasnym momencie, mocniejszym chwycie, przewróceniu, żeby potwierdzić, że wciąż się bawimy. Bekoff nazwał go sygnałem interpunkcyjnym.

Ukłon z zesztywniałym ciałem i wpatrzonym wzrokiem to nie ukłon. To przyczajenie przed skokiem.

W książce:To zabawa czy już nie?za darmo

Silniejszy albo większy pies gra słabiej, niż potrafi: gryzie miękko, daje się przewrócić, biegnie wolniej, kładzie się, żeby mały mógł go „pokonać”. Bez tego zabawa dużego z małym nie mogłaby trwać. Znak, że pies kontroluje siłę i że zależy mu na partnerze.

W książce:Dobra zabawa ma swoje zasady

Raz goni jeden, raz drugi; raz leży ten, raz tamten. Symetria nie musi być idealna, ale jeśli przez pięć minut zawsze ten sam pies jest na dole, to nie jest zabawa obu psów, tylko jednego.

W książce:Dobra zabawa ma swoje zasady

Krótkie zatrzymania: otrzepanie, wąchanie ziemi, odejście na dwa kroki i powrót, ukłon. Zabawa bez przerw nakręca się jak spirala. Przerwy są znakiem, że oba psy regulują pobudzenie. Ich brak to pierwszy powód, żeby przerwać samemu.

W książce:„Dlaczego dziś się dogadują, a jutro nie?” — 7 rzeczy, które zmieniają zabawę

Zabawa: luźne ciało, otwarty pysk, zmienne role, przerwy, obaj wracają do siebie. Walka albo nękanie: sztywność, cisza lub niski warkot, jeden pies ciągle ucieka, drugi nie odpuszcza, brak ukłonów i przerw.

Wątpliwości rozstrzyga test: rozdziel psy na chwilę. Ten, który wraca ochoczo, chciał się bawić. Ten, który odchodzi, właśnie Ci podziękował.

W książce:To zabawa czy już nie?za darmoKiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Najbardziej pobudzająca forma zabawy i najłatwiejsza do przekroczenia granicy. Dobra gonitwa: role się zmieniają, goniony ma dokąd uciec i sam wraca. Zła: jeden pies ucieka na serio, z ogonem pod brzuchem, a drugi „poluje”. Dwa psy goniące jednego to już nie zabawa, to nagonka.

W książce:Dobra zabawa ma swoje zasadyOd owczarka do charta

Charty gonią, teriery szarpią i przewracają, retrievery noszą, owczarki zaganiają i szczypią, molosy napierają całym ciałem. Dwa psy z różnych grup mogą nie rozumieć swoich reguł. Nie muszą się polubić i to nie jest problem do naprawienia.

W książce:Od owczarka do charta

Popularna nazwa dla około trzydziestu zachowań, które psy pokazują w napięciu: ziewanie, oblizywanie nosa, odwracanie głowy, podchodzenie łukiem, wąchanie ziemi, siadanie, zamrożenie. Rugaas przyjęła, że pies celowo uspokaja nimi drugiego.

Badanie z Pizy (Gazzano i in., 2014) pokazało, że po zachowaniach agresywnych rzeczywiście pojawiały się takie sygnały i w około trzech na cztery przypadki napięcie u agresora spadało. Nie rozstrzygnęło jednak, które z nich są komunikatem, a które po prostu objawem stresu. Dlatego w książce mówi się osobno o sygnałach stresu (jak psu jest) i deeskalacyjnych (co pies próbuje zmienić).

W książce:Sygnały stresu

Poza sennością: rozładowanie napięcia, gdy ktoś podnosi głos, przytula, ćwiczy za długo. Pojawia się już u szczeniąt. Jedno ziewnięcie to nic. Ziewnięcie przy każdym uścisku dziecka to prośba.

W książce:Sygnały stresu

Szybkie, krótkie, bez jedzenia w pobliżu. Może znaczyć niepokój, ale też ekscytację; sekwencja rozstrzyga. Najczęściej widać je na zdjęciach z psem przytulanym przez dziecko, sekundę przed odwróceniem głowy.

W książce:Sygnały stresu

Pies patrzy w bok, czasem z wielorybim okiem. „Nie chcę konfrontacji, daj mi przestrzeń.” Najczęściej ignorowany sygnał, bo wygląda jak obojętność. Wersja mocniejsza: odwrócenie całego ciała i pokazanie boku albo zadu.

W książce:Sygnały stresuKiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Zamiast prosto na drugiego psa, po krzywej, z wąchaniem po drodze. Grzeczne wejście; psy, które się nie znają, prawie zawsze tak się witają, jeśli mają miejsce. Smycz, która zmusza do podejścia na wprost, odbiera psu ten sygnał. Stąd tyle napięć na wąskim chodniku.

W książce:Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymujęCzym są granice?

Nagłe, intensywne wąchanie w miejscu, gdzie sekundę temu nic nie było ciekawego. Przerwa w napięciu, zajęcie się czymś innym, jak człowiek, który w trudnej rozmowie nagle poprawia mankiet. Do tej samej rodziny należy drapanie się bez powodu i gryzienie łapy.

W książce:Sygnały stresuJakie strategie może mieć pies?

Jak po kąpieli, tylko na sucho. Reset po napięciu: po przytuleniu, po minięciu psa, po skończonej zabawie, po zdjęciu szelek. Dobry znak, gdy pojawia się na końcu sytuacji. Zły, gdy pies otrzepuje się co chwilę.

W książce:Samokontrola poza treningiem

Pies zastyga na ułamek sekundy lub dłużej, ciało sztywne, wzrok utkwiony, często zamknięty pysk. Najważniejszy sygnał do nauczenia się, bo stoi tuż przed warknięciem albo kłapnięciem. Zamrożenie nad miską, zabawką czy podczas głaskania to moment, w którym trzeba przestać.

U psa, który nie ma wyjścia, zamrożenie bywa też strategią przetrwania: „może jak się nie ruszę, to minie”.

W książce:Czy jest się czego bać?Jakie strategie może mieć pies?

Przód w dół jak w ukłonie, ale powoli i bez patrzenia na partnera, często z ziewnięciem. Rozluźnienie, powitanie, czasem prośba o dystans. Od ukłonu do zabawy różni się tempem i wzrokiem.

W książce:To zabawa czy już nie?za darmo

Trzeci pies wchodzi między dwa, które za bardzo się nakręciły, i po prostu tam stoi albo idzie. Jeden z najbardziej dojrzałych sygnałów u psów; robią to psy, które umieją czytać sytuację. Pies może rozdzielać też ludzi, którzy się przytulają. To nie zazdrość, to obniżanie napięcia.

W książce:Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Stres to nie choroba, to pobudzenie. Krótki, po którym pies wraca do siebie, uczy i buduje odporność. Długi, bez wyjścia, bez możliwości odejścia, przechodzi w chroniczny: brak zabawy, ciągłe oblizywanie, płytki sen, więcej konfliktów, czasem choroby skóry i jelit.

W książce:Nie każdy stres jest złyZa dużo, za długo, bez wyjścia

Pokazanie siebie: wysoka postawa, ogon w górze, sztywny krok, stawanie w poprzek, „mierzenie się” bok w bok, głośne drapanie ziemi tylnymi łapami po załatwieniu się. Nie muszą prowadzić do konfliktu; często kończą się wąchaniem i rozejściem.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?

Obniżenie sylwetki, uszy do tyłu, oblizywanie pyska drugiego psa, przewrócenie na plecy, czasem oddanie moczu. „Nie stanowię zagrożenia.” Uległość nie oznacza, że pies jest słaby, ani że drugi jest dominujący. To strategia deeskalacji, i to skuteczna.

W książce:Zachowania submisywne i natarczywe

Cała grupa zachowań wokół konfliktu: od zamrożenia i wpatrywania się, przez pokazanie zębów i warczenie, po kłapnięcie i ugryzienie. „Grożące” nie znaczy „agresywne z natury”. Pies ostrzega, bo nie chce gryźć; gryzienie jest kosztowne dla obu stron.

W książce:Czy jest się czego bać?

Zbliżenie: wzajemne wąchanie, pielęgnowanie, leżenie obok, delikatna zabawa, spanie w kontakcie. To, po czym poznaje się, że psy naprawdę się lubią, a nie tylko tolerują. Między psem a człowiekiem: przychodzenie „bez powodu”, oparcie się, wymowne spojrzenie.

W książce:To zabawa czy już nie?za darmo

Pies widzi drugiego psa i nic z tym nie robi: nie ciągnie, nie sztywnieje, nie odwraca się demonstracyjnie. Cel większości pracy z psem, który reaguje. Nie „przyjaźń ze wszystkimi”; obojętność jest w porządku.

W książce:Samokontrola poza treningiem

Pies pokazuje, że widzi drugiego, i jednocześnie zwiększa odległość: obejście, zatrzymanie, wąchanie w bok, wejście za opiekuna. Zdrowa forma powiedzenia „nie dziś”. Warto ją uszanować, zamiast prowadzić psa „żeby się przywitał”.

W książce:Jakie strategie może mieć pies?

Pies ustawia się prostopadle do drugiego, z głową albo klatką nad jego karkiem, tworząc literę T. Kontrola i sprawdzanie reakcji; u psów, które się znają, bywa elementem zabawy. U obcych zwykle prowadzi do napięcia, zwłaszcza jeśli drugi pies zastyga zamiast się wywinąć.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?Zachowania submisywne i natarczywe

Jeden pies bierze pysk drugiego w swój, zwykle bez nacisku. Między dorosłym a szczenięciem to korekta i uspokojenie; w zabawie miękka wersja gryzienia na niby. Sztywny, z warkotem, z drugim psem, który się nie poddaje, jest już początkiem konfliktu.

W książce:Czy jest się czego bać?Dobra zabawa ma swoje zasady

Krótkie zbliżenia i odskoki, machanie ogonem z całym zadem, ukłony, poszturchiwanie nosem, „przypadkowe” ocieranie się. Zaproszenie do kontaktu u psów, które się lubią, często między psami różnej płci. Nie mylić z natarczywością: flirt ma przerwy i odpowiedź drugiej strony.

W książce:Dobra zabawa ma swoje zasady

Pies kładzie się na widok nadchodzącego psa. Może być zaproszeniem do zabawy (luźne ciało, potem ukłon), przyczajeniem (sztywne, wpatrzone, skok, gdy drugi się zbliży) albo sposobem na obniżenie napięcia (mniejszy, mniej groźny). Rozstrzyga to, co dzieje się w chwili spotkania.

W książce:To zabawa czy już nie?za darmo

Wspinanie się na drugiego psa, zabawkę, nogę człowieka. Rzadko o seks; częściej pobudzenie, stres, próba rozładowania napięcia albo przerwania zabawy, która stała się za intensywna. Warto przerwać, bo drugi pies zwykle tego nie znosi, a suki i kastrowane psy robią to tak samo.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?

Pies nie przyjmuje „nie”: wraca po odwróceniu głowy, po odejściu, po warknięciu drugiego psa. Często wygląda na radosnego i dlatego opiekun nie reaguje. Tymczasem to najczęstszy powód, dla którego spokojne psy zaczynają warczeć na „przyjaznych”.

W książce:Zachowania submisywne i natarczyweCzy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?

Ogólny poziom napięcia w ciele, niezależnie od tego, czy z radości, strachu czy frustracji. Wysokie pobudzenie wygląda podobnie w każdej z tych emocji: szybkie ruchy, dyszenie, brak reakcji na imię. Dlatego „on się tylko cieszy” bywa tak samo trudne jak „on się boi”.

W książce:Samokontrola poza treningiem

Umiejętność psa, żeby samemu obniżyć pobudzenie: odejść, powąchać, położyć się, otrzepać, zrobić przerwę. Nie to samo co samokontrola na komendę. Pies, który umie tylko „zostań”, ale nie umie sam zejść z obrotów, nie jest uregulowany; jest zatrzymany.

W książce:Samokontrola poza treningiem

Regulacja we dwoje: opiekun spokojnym ciałem, głosem, dystansem pomaga psu zejść z pobudzenia. Działa też w drugą stronę: spięty opiekun na smyczy podkręca psa. Szczeniak uczy się samoregulacji najpierw przez koregulację, z matką, potem z człowiekiem.

W książce:Samoregulacja, strategie, koregulacja

Sposoby, jakie pies ma na trudną sytuację: ucieczka, unikanie, zamrożenie, walka, ale też szukanie kontaktu z opiekunem, zabawa zastępcza, wąchanie, odejście. Każdy pies ma swoje ulubione. Praca polega na tym, żeby miał więcej niż jedną i żeby ta jedna nie była walką.

W książce:Jakie strategie może mieć pies?

Reakcje z najgłębszej półki, gdy pies nie widzi wyjścia: zamrożenie, ucieczka w panice, atak. Pojawiają się, gdy wcześniejsze sygnały były ignorowane albo pies nie miał jak odejść, na krótkiej smyczy, w kącie, na rękach.

W książce:Jakie strategie może mieć pies?

Gwałtowna, nadmiarowa reakcja na bodziec: szczekanie, rzucanie się na smyczy, wybuch na widok psa albo roweru. To nie cecha charakteru, tylko stan: pies powyżej progu, bez strategii innej niż wybuch. Pracuje się z nią dystansem, tempem i dawaniem wyjścia, nie karą.

W książce:Skąd się bierze to zachowanie?Jakie strategie może mieć pies?

Informacja, nie wyrok. „Za blisko”, „nie chcę”, „boli”. Karanie za warczenie uczy psa gryźć bez ostrzeżenia. Warczenie w zabawie, z luźnym ciałem i przerwami, to inna rzecz; różnica jest w ciele, nie w dźwięku.

W książce:Czy jest się czego bać?

Długi, spokojny wzrok w stronę opiekuna w sytuacji, w której pies czegoś potrzebuje: wyjścia, przerwy, pomocy, decyzji. Łatwo przeoczyć, bo nic się nie dzieje. Pies, którego spojrzenia są zauważane, rzadziej sięga po głośniejsze sygnały.

W książce:Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Powitanie, sprawdzenie, uspokajanie siebie albo Ciebie. Intensywne, natarczywe lizanie po tym, jak podniesiesz głos, to sygnał deeskalacyjny skierowany do Ciebie, nie „przepraszam”; pies nie wie, za co, wie tylko, że jesteś napięty.

W książce:Czy to pomaga psu, czy tylko podkręca napięcie?

Zwykle nadmiar pobudzenia i szukanie kontaktu z twarzą, nie „dominacja”. Nie znika od odpychania, bo odpychanie to też kontakt. Znika, gdy pies dostaje kontakt, zanim skoczy, i gdy powitania są spokojniejsze z obu stron.

W książce:Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Jasne, spokojne, przewidywalne „tu nie” od opiekuna: ciałem, pozycją, przerwaniem sytuacji, zabraniem psa z miejsca. Granica to nie kara; to informacja, której pies potrzebuje, żeby czuć się bezpiecznie. Pies bez granic nie jest wolny, jest sam.

W książce:Czym są granice?Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję

Odległość, w której pies czuje opiekuna jako punkt odniesienia. Zbyt daleko: pies sam zarządza spotkaniami. Zbyt blisko i sztywno: pies czyta napięcie z ciała. Praca polega na byciu w środku: obecnym, ale nie nad psem.

W książce:Jak wyznaczać granice psu

Opiekun, do którego pies wraca po trudnym momencie i od którego wychodzi eksplorować. Widać ją na spacerze: pies odchodzi, ogląda się, wraca, odchodzi dalej. Pies bez bezpiecznej bazy albo nie odchodzi wcale, albo nie wraca.

W książce:Samoregulacja, strategie, koregulacja

Smycz przekazuje napięcie w obie strony. Naciągnięta zabiera psu łuk, odwrócenie ciała i odejście, czyli trzy najważniejsze sygnały deeskalacyjne, i mówi drugiemu psu „ten pies napiera”. Luźna smycz to nie tylko wygoda; to warunek, żeby pies mógł rozmawiać.

W książce:Czym są granice?Kiedy pozwalam, kiedy zatrzymuję